اجرای طرح‌هایی مانند زوج‌وفرد از درِ خانه، توقف فعالیت برخی واحدهای صنعتی و معدنی و محدودیت تردد کامیون‌ها برای کاهش میزان ذرات آلاینده اگرچه ایده‌هایی است که تا حدی اثرگذار است، اما اگر قرار است هوا پاک شود، باید به سراغ ایده‌هایی برای مدیریت مستمر منابع انتشار و گذر از آلودگی هوا رفت.
به گزارش بازار اصناف آنلاین به نقل از تجارت ۱۰۰– بشری صدر: تهران شنبه را در شرایطی آغاز کرد که کیفیت هوا همچنان در محدوده ناسالم برای گروه‌های حساس قرار داشت و هم‌زمان، هشدار نارنجی هواشناسی از تداوم شرایط نامساعد برای پراکندگی آلاینده‌ها حکایت می‌کرد. براساس گزارش منتشرشده در ساعت ۹:۱۹ صبح، شاخص کیفیت هوای پایتخت به عدد ۱۳۱ رسیده بود؛ عددی که در طبقه «ناسالم برای گروه‌های حساس» قرار می‌گیرد.
در گزارشی دیگر از وضعیت صبحگاهی، عدد ۱۳۳ نیز برای شاخص هوای تهران اعلام شد؛ بنابراین باید توجه داشت که این ارقام به زمان ثبت داده‌ها وابسته‌اند و شاخص کیفیت هوا عددی ثابت برای تمام ساعات روز نیست.
ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون، یا PM2.5، آلاینده شاخص اعلام‌شده برای تهران بود؛ ذراتی ریز که به دلیل اندازه بسیار کوچک می‌توانند به عمق دستگاه تنفسی نفوذ کنند. در داده‌های منتشرشده از ایستگاه‌های سنجش، ایستگاه سلامت با شاخص ۱۷۲ در وضعیت ناسالم برای همه گروه‌ها قرار داشت، در حالی که شاخص ثبت‌شده در ایستگاه دانشگاه شهید بهشتی ۷۸ و در محدوده قابل‌قبول گزارش شد.
این اختلاف، یک نکته مهم را آشکار می‌کند: آلودگی در تهران توزیع یکسانی ندارد و تجربه تنفس شهروندان می‌تواند از محله‌ای به محله دیگر متفاوت باشد.
وقتی هوا فرصت تنفس به شهر نمی‌دهد
اداره کل هواشناسی استان تهران با صدور هشدار نارنجی، نسبت به افزایش غلظت آلاینده‌های جوی در روزهای شنبه و یکشنبه، ۲۳ و ۲۴ آبان، هشدار داده است. بر اساس گزارش منتشرشده از این هشدار، پایداری جو و کاهش شرایط مناسب برای جابه‌جایی و پراکندگی آلاینده‌ها، زمینه افزایش غلظت ذرات معلق را به‌ویژه در مناطق پرتردد و صنعتی فراهم می‌کند.
در چنین شرایطی، آلودگی تولیدشده در سطح شهر به‌سادگی از لایه‌های پایین جو خارج نمی‌شود. سکون هوا، کاهش سرعت باد و شکل‌گیری شرایط وارونگی دما می‌توانند موجب انباشت آلاینده‌ها در نزدیکی سطح زمین شوند؛ وضعیتی که به‌خصوص در ساعات شب، بامداد و ابتدای صبح تشدید می‌شود.
در هشدار منتشرشده، نیمه جنوبی و مناطق مرکزی تهران از جمله محدوده‌های مستعد افزایش غلظت آلاینده‌ها معرفی شده‌اند. همچنین احتمال کاهش دید افقی در صورت افزایش ذرات معلق مطرح شده است. بر اساس همین هشدار، در صورت مهار نشدن منابع انتشار آلاینده‌ها، احتمال رسیدن شاخص آلودگی در مناطق پرتردد و صنعتی به محدوده «بسیار ناسالم» نیز وجود دارد.
نکته مهم آن است که هشدار نارنجی، پیش‌بینی خطر و اعلام آمادگی برای مواجهه با شرایط نامساعد است؛ نه گزارش قطعی از وقوع وضعیت بسیار ناسالم در تمام مناطق شهر. تحقق یا عدم تحقق این سناریو به میزان انتشار آلاینده‌ها و تغییرات شرایط جوی بستگی دارد.
۲۰ مصوبه برای مهار بحران؛ از درِ خانه تا توقف فعالیت‌های آلاینده
در پی شرایط جوی پیش‌بینی‌شده، نخستین جلسه کارگروه هماهنگی شرایط اضطرار آلودگی هوای استان تهران در سال ۱۴۰۵، روز جمعه ۲۲ آبان برگزار شد. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در این جلسه ۲۰ مصوبه برای کاهش انتشار آلاینده‌ها و محدود کردن مواجهه شهروندان با هوای آلوده به تصویب رسید.
این مصوبات از شنبه ۲۳ آبان تا پایان یکشنبه ۲۴ آبان در شهرستان‌های استان تهران اجرا می‌شود؛ با این استثنا که فیروزکوه، پردیس و دماوند از محدوده اجرای این تصمیمات مستثنی شده‌اند.
مهم‌ترین تصمیم ترافیکی، اجرای طرح زوج‌وفرد از درِ منازل است. همچنین شهرداری تهران از صدور مجوزهای روزانه طرح ترافیک منع شده است. افرادی که پیش‌تر مجوزهای روزانه، ماهانه یا سالانه طرح ترافیک را خریداری کرده‌اند نیز باید محدودیت‌های اعلام‌شده را رعایت کنند. سرویس مدارس و ادارات از استثناهای ذکرشده در مصوبه هستند.
در بخش حمل‌ونقل سنگین، تردد کامیون‌ها و وسایل نقلیه سنگین در سطح شهر ممنوع اعلام شده است؛ با این حال، خودروهای حامل مواد غذایی، دارویی و سوخت و ناوگان حمل بتن ثبت‌شده در سامانه پلیس، در صورت داشتن معاینه فنی معتبر، نداشتن آلایندگی قابل مشاهده و دریافت مجوزهای لازم از پلیس راهور، امکان تردد خواهند داشت.
مصوبات فقط به خودروها محدود نمانده است. فعالیت واحدهای تولید آسفالت، معادن شن و ماسه و بخش‌های گردوغبارزای معادن باید متوقف شود. فعالیت شرکت سیمان تهران نیز به‌جز خطوط فاقد آلایندگی مشمول توقف اعلام شده است. همچنین تخریب و آواربرداری و دیگر فعالیت‌های عمرانی آلاینده در سطح شهرها در دوره اجرای مصوبات ممنوع خواهد بود.
از دیگر تصمیمات می‌توان به تشدید نظارت بر خودروهای دودزا، جلوگیری از روشن ماندن اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها در پایانه‌ها و توقفگاه‌ها، نظارت بر سوخت مصرفی نیروگاه‌ها و واحدهای صنعتی، مدیریت هوشمند ترافیک و جلوگیری از سوزاندن پسماندها و شاخ‌وبرگ درختان اشاره کرد.
فعالیت حضوری مدارس با ممنوعیت ورزش در فضای باز
بر اساس مصوبه کارگروه، فعالیت آموزشی مدارس در روزهای اعلام‌شده به‌صورت حضوری ادامه خواهد داشت؛ بنابراین تعطیلی مدارس در متن این تصمیمات اعلام نشده است. با این حال، برگزاری برنامه‌های صبحگاهی و فعالیت‌های ورزشی در فضای باز برای همه مقاطع تحصیلی ممنوع شده است.
همچنین مقرر شده است جلسات دستگاه‌های اجرایی، جز در موارد ضروری که حضور فیزیکی افراد اجتناب‌ناپذیر است، به‌صورت برخط برگزار شود. دستگاه‌هایی که کارکنانشان ناچار به فعالیت در فضای باز هستند نیز موظف‌اند تجهیزات حفاظتی و امکانات خودمراقبتی موردنیاز را فراهم کنند.
آماده‌باش پایگاه‌های سیار فوریت‌های پزشکی، تشدید مراقبت‌های بهداشتی و تأکید بر استفاده از ماسک‌های مورد تأیید وزارت بهداشت، به‌ویژه برای کودکان، سالمندان، زنان باردار، بیماران قلبی و تنفسی و کارکنان فضای باز، از دیگر محورهای مصوبه است.
سیاهه انتشار تهران؛ سهم ۶۰ درصدی منابع ثابت در تولید ذرات معلق
یکی از مهم‌ترین نکات در تحلیل آلودگی هوای تهران، شناخت سهم واقعی منابع انتشار است. سال‌هاست که در بحث آلودگی پایتخت، تردد خودروها و موتورسیکلت‌ها در مرکز توجه قرار دارد؛ اما نتایج اعلام‌شده از سومین سیاهه انتشار شهر تهران نشان می‌دهد تصویر منابع آلاینده پیچیده‌تر از آن است که تنها به ترافیک محدود شود.
بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران که در گزارش‌های منتشرشده در آبان ۱۴۰۵ بازتاب یافته، سهم منابع متحرک از تولید ذرات معلق حدود ۴۰ تا ۴۱ درصد و سهم سایر منابع، از جمله منابع ثابت، حدود ۶۰ درصد برآورد شده است.
این تفکیک اهمیت زیادی دارد: منابع متحرک شامل خودروهای سواری، موتورسیکلت‌ها، وانت‌ها و کامیون‌هاست؛ در مقابل، منابع ثابت می‌توانند فعالیت‌های صنعتی و تولیدی، نیروگاه‌ها، واحدهای خدماتی و دیگر منابع مستقر را دربرگیرند. بنابراین سهم ۶۰ درصدی منابع ثابت به معنای آن نیست که تمام این سهم فقط به کارخانه‌ها تعلق دارد؛ بلکه مجموعه‌ای از منابع غیرمتحرک را شامل می‌شود.
در همان گزارش‌ها، به تفاوت سهم منابع در تولید آلاینده‌های گازی و ذرات معلق نیز اشاره شده است. بر اساس اظهارات نقل‌شده از مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، حدود ۸۰ درصد آلاینده‌های گازی ناشی از منابع متحرک است؛ اما در مورد ذرات معلق، سهم منابع متحرک حدود ۴۰ تا ۴۱ درصد و سهم سایر منابع حدود ۶۰ درصد اعلام شده است.
این تفاوت نشان می‌دهد نمی‌توان یک درصد واحد را برای همه آلاینده‌ها به کار برد. سهم منابع انتشار به نوع آلاینده، روش محاسبه، محدوده جغرافیایی و دوره زمانی سیاهه انتشار وابسته است.
در میان منابع متحرک نیز خودروهای شخصی سهم قابل‌توجهی دارند. بر اساس گزارشی که از اظهارات مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران منتشر شده، خودروهای شخصی حدود ۴۲ درصد از انتشار آلاینده‌ها در مجموعه منابع متحرک را به خود اختصاص می‌دهند. این رقم، سهم خودروهای شخصی در میان منابع متحرک است و نباید با سهم آن‌ها از کل آلودگی تهران اشتباه گرفته شود.
نتیجه روشن است: کنترل ترافیک برای کاهش انتشار آلاینده‌ها ضروری است، اما اگر هم‌زمان منابع ثابت، صنایع آلاینده، نیروگاه‌ها، فعالیت‌های گردوغبارزا و کیفیت سوخت و احتراق کنترل نشوند، سیاست محدودیت تردد به‌تنهایی نمی‌تواند مسئله آلودگی هوای تهران را حل کند.
چرا PM2.5 خطرناک‌تر است؟
ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون به دلیل قطر بسیار کوچک، از مهم‌ترین آلاینده‌های مؤثر بر سلامت انسان به شمار می‌روند. این ذرات می‌توانند از سدهای طبیعی بخش فوقانی دستگاه تنفسی عبور کنند و به قسمت‌های عمقی ریه برسند. مواجهه با غلظت بالای این ذرات با تشدید بیماری‌های تنفسی و قلبی‌عروقی و افزایش خطر پیامدهای نامطلوب سلامت ارتباط دارد.
در چنین روزهایی، کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و ریوی در معرض خطر بیشتری قرار دارند. برای این گروه‌ها، کاهش حضور غیرضروری در فضای باز، پرهیز از فعالیت بدنی سنگین در هوای آزاد و پیروی از توصیه‌های بهداشتی اهمیت ویژه‌ای دارد.
راهنمای سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۱ برای ذرات PM2.5، میانگین سالانه ۵ میکروگرم بر مترمکعب و میانگین ۲۴ساعته ۱۵ میکروگرم بر مترمکعب را به‌عنوان مقادیر راهنما توصیه کرده است. این اعداد با شاخص روزانه AQI یکسان نیستند؛ اولی غلظت ذرات را با واحد میکروگرم بر مترمکعب بیان می‌کند و دومی شاخصی تبدیل‌شده برای توضیح سطح کیفیت هوا و خطر آن است.
محدودیت دو روزه کافی نیست
مصوبات کارگروه اضطرار، در کوتاه‌مدت می‌توانند از شدت انتشار برخی آلاینده‌ها بکاهند و مواجهه شهروندان با آلودگی هوا را محدود کنند. با این حال، اثرگذاری آن‌ها به میزان اجرای واقعی، نظارت بر واحدهای مشمول، کنترل تردد خودروهای آلاینده و همکاری شهروندان بستگی دارد.
از سوی دیگر، پایداری جو و وارونگی دما به‌خودی‌خود آلاینده تولید نمی‌کنند؛ بلکه مانع پراکندگی آلاینده‌هایی می‌شوند که از منابع مختلف وارد هوا شده‌اند. به همین دلیل، حتی اگر شرایط جوی عامل تشدیدکننده بحران باشد، ریشه اصلی مسئله را باید در حجم و ترکیب انتشار آلاینده‌ها جست‌وجو کرد.
آمار سومین سیاهه انتشار تهران، ضرورت بازنگری در سیاست‌های مدیریت آلودگی را برجسته می‌کند. اگر حدود ۶۰ درصد ذرات معلق از مجموعه منابع ثابت و حدود ۴۰ تا ۴۱ درصد از منابع متحرک ناشی شود، سیاست مؤثر باید هر دو دسته را هدف قرار دهد. کنترل مستمر صنایع و نیروگاه‌ها، ارتقای کیفیت سوخت، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، کاهش خودروهای فرسوده و موتورسیکلت‌های آلاینده، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک و نظارت دقیق بر فعالیت‌های عمرانی و معدنی، از محورهای ضروری چنین سیاستی است.
در کنار این اقدامات، انتشار عمومی و منظم داده‌های ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا و گزارش عملکرد دستگاه‌های مسئول اهمیت دارد. کارگروه اضطرار نیز در مصوبات خود دستگاه‌های اجرایی را مکلف کرده است پس از پایان دوره اضطرار، گزارش مکتوب اقدامات انجام‌شده را همراه با مستندات به استانداری تهران و دبیرخانه کارگروه ارائه کنند. انتشار عمومی این گزارش‌ها می‌تواند امکان ارزیابی واقعی اثر تصمیمات را فراهم کند.
راه‌حل فقط به هواشناسی وابسته نیست
پیش‌بینی هواشناسی از تداوم شرایط نامساعد پراکندگی آلاینده‌ها تا پایان روز یکشنبه ۲۴ آبان حکایت دارد. در صورت ادامه پایداری جو، احتمال افزایش غلظت آلاینده‌ها در مناطق پرتردد و صنعتی وجود خواهد داشت. در مقابل، تغییر الگوی جوی و افزایش وزش باد می‌تواند به پراکندگی بخشی از آلاینده‌های انباشته‌شده کمک کند؛ هرچند بهبود موقت هوا به معنای حذف منابع تولید آلودگی نیست.
تهران اکنون با دو مسئله هم‌زمان روبه‌روست؛ از یک‌سو شرایط جوی نامساعدی که امکان پراکندگی آلاینده‌ها را کاهش داده و از سوی دیگر، منابع متنوع و مستمری که آلودگی را تولید می‌کنند. هشدار نارنجی و محدودیت‌های دو روزه می‌توانند برای عبور از شرایط اضطراری ضروری باشند؛ اما آزمون اصلی مدیریت شهری و دستگاه‌های مسئول، نه فقط کنترل تردد در دو روز، بلکه کاهش پایدار انتشار آلاینده‌ها در تمام طول سال است.
براین اساس به نظر می‌رسد؛ برای رسیدن به هوای پاک و پاک‌تر، باید از سیاست واکنش به روزهای آلوده عبور کرد و به مدیریت مستمر منابع انتشار رسید؛ زیرا اگرچه آلودگی هوا با اجرای برخی راهکارها و تغییر مسیر باد تا حدی از شهر دور می‌شود، اما با اصلاح ساختار تولید آلاینده‌هاست که می‌توان آن را برای مدت طولانی‌تر کاهش داد.
